Chúng ta thường nói: “Tôi nghĩ”. Nhưng dường như có một sự ngộ nhận nào đó ở đây. Thực sự, ta có hoàn toàn chủ động trong việc “nghĩ” hay không?

Nếu quan sát kỹ, ta sẽ thấy rằng phần lớn suy nghĩ đều tự động xuất hiện. Nhiều khi, một ý nghĩ bất chợt hiện ra trong đầu mà ta hoàn toàn không có sự chuẩn bị, cũng không hề chủ ý tạo ra nó. Điều này cho thấy ta có rất ít quyền chủ động đối với quá trình “nghĩ” của mình; phần lớn đó là hoạt động tự nhiên của tâm trí.

Ta có thể tự kiểm nghiệm điều này nơi chính mình. Nếu ta quả thật hoàn toàn làm chủ được suy nghĩ như vẫn tưởng thì khi cần suy nghĩ ta sẽ suy nghĩ, khi không cần ta có thể chủ động dừng lại ngay lập tức. Thế nhưng thực tế lại khác. Có những điều ta không hề muốn nghĩ đến, vậy mà chúng vẫn cứ xuất hiện trong đầu hết lần này đến lần khác. Thậm chí, càng cố gắng xua đuổi, chúng dường như càng hiện lên rõ ràng hơn, dai dẳng hơn và mạnh mẽ hơn.

Não bộ liên tục xử lý những thông tin mà nó thu nhận được từ các trải nghiệm, thói quen, ký ức và vô số tác động từ môi trường bên ngoài mà ta tiếp xúc hằng ngày. Từ những dữ liệu ấy, các suy nghĩ được hình thành, và từ suy nghĩ, cảm xúc cũng phát sinh. Vì suy nghĩ luôn hình thành từ những dữ kiện quá khứ nên nó hầu như không phải sự thật. Nếu để ý, ta có thể thấy những gì ta nghĩ thường rất hiếm khi xảy ra trong thực tế. Mọi sự diễn ra trong đời thực luôn theo những cách hoàn toàn khác với những gì ta từng nghĩ.

Cũng giống như trái tim vẫn đập mà không cần sự điều khiển của ta, phổi vẫn hoạt động ngay cả khi ta chìm vào giấc ngủ, não bộ cũng không ngừng vận hành để phục vụ sự sống. Mọi cơ quan trong cơ thể đều có những hoạt động tự động như vậy.

Tuy nhiên, ở đây có một điểm khác biệt cực kỳ quan trọng. Đối với nhịp đập của trái tim, hơi thở của lá phổi hay hoạt động của các cơ quan khác, ta hầu như không cảm thấy phiền phức hay xung đột gì. Chúng cứ vận hành, và ta vẫn ung dung với sự vận hành ấy.

Nhưng với những suy nghĩ phát sinh trong tâm trí thì lại khác. Mặc dù đó cũng chỉ là một hoạt động tự nhiên của một bộ phận trong cơ thể - bộ não, ta lại thường xuyên cảm thấy khó chịu vì chúng. Phần lớn những đau khổ của con người không đến trực tiếp từ sự kiện xảy ra bên ngoài, mà đến từ những suy nghĩ, những diễn giải liên tục về các sự kiện ấy trong đầu. Từ một tình huống đơn giản, tâm trí có thể dệt nên vô số câu chuyện, và những câu chuyện đó cứ không ngừng vang vọng bên trong ta.

Ta không thực sự muốn những câu chuyện, những suy nghĩ miên man, vô nghĩa, lặp đi lặp lại như thế xuất hiện, nhưng chúng vẫn liên tục sinh khởi. Từ những suy nghĩ ấy, cảm xúc cũng được tạo ra. Rồi chính những cảm xúc đó khiến ta bất an, phiền muộn, bực bội hay đau khổ. Không ít lần, chúng còn trở thành nguồn gốc của những hành động vội vàng và những quyết định sai lầm, tai hại.

Vậy điều gì đã tạo nên sự khác biệt? Tại sao ta có thể để trái tim đập, để hơi thở diễn ra một cách tự nhiên, nhưng lại rất khổ sở với các luồng suy nghĩ phát sinh liên tục trong tâm trí? Chính câu hỏi ấy có lẽ là cánh cửa mở ra một sự hiểu biết sâu sắc hơn về bản thân và về bản chất của khổ đau.

Điều khác biệt nằm ở cách ta nhận biết chúng.

Đối với các chức năng khác của cơ thể, ta dễ dàng nhận ra chúng như những hoạt động độc lập. Ta biết rằng tim vẫn đập, máu vẫn tuần hoàn, phổi vẫn hít vào và thở ra. Tất cả những điều ấy diễn ra liên tục mà không cần sự điều khiển của ý chí. Dù vậy, chúng không khiến ta phiền muộn, bởi nhận thức của ta không bị đồng nhất với chúng. Ta có thể quan sát nhịp tim, cảm nhận hơi thở như những hiện tượng độc lập đang diễn ra trong cơ thể mà không hề lầm tưởng rằng nhịp tim ấy là “ta” hay hơi thở ấy là “ta”. Chính vì có thể nhận biết một cách rõ ràng, tách biệt như vậy nên dù các hoạt động này vẫn vận hành không ngừng, nhưng chúng không chi phối đời sống nội tâm của ta.

Nhưng với suy nghĩ thì lại khác.

Não tạo ra suy nghĩ cũng giống như tim tạo ra nhịp đập. Không có gì bất thường trong việc đó. Thực sự, để hoạt động như một con người, ta không thể thiếu khả năng suy nghĩ. Thế nhưng, trong khi ta có thể nhận biết rõ ràng rằng mình không phải là nhịp tim hay hơi thở, thì đối với suy nghĩ và cảm xúc, sự sáng tỏ ấy thường không hiện diện.

Khi một suy nghĩ xuất hiện, nhận thức của ta dễ dàng bị cuốn vào nó. Ta không thấy được suy nghĩ đang diễn ra bên trong mình, mà lại vô thức xem nó là chính mình. Ta không nói: “Có một suy nghĩ đang xuất hiện”, mà nói: “Tôi đang nghĩ”. Ta không nói: “Có một cảm xúc buồn đang đi qua”, mà nói: “Tôi đang buồn”. Từ đó, một sự đồng nhất chính mình với suy tư và cảm xúc một cách vô thức âm thầm được hình thành.

Vì ta đồng nhất mình với suy nghĩ, đồng nhất mình với cảm xúc, nên khi những suy nghĩ tích cực xuất hiện, ta thấy mình tích cực, còn khi những suy nghĩ tiêu cực xuất hiện, ta lập tức trở nên nặng nề. Ta bị cuốn theo từng làn sóng của tâm trí mà không nhận ra rằng những suy nghĩ và cảm xúc ấy chỉ là những sản phẩm tự động của não bộ, giống như nhịp đập là sản phẩm của trái tim hay hơi thở là hoạt động tự nhiên của phổi. Chúng không phải là ta và cũng không phải là những gì thuộc về thực tại đích thực.

Trong trạng thái tự đồng nhất bản thân với những suy tư, cảm xúc ấy, con người có rất ít sự tự do nội tâm. Cuộc sống bị dẫn dắt bởi những dòng suy nghĩ và cảm xúc thay đổi liên tục. Có lúc tâm trạng hân hoan như nắng sớm, có lúc lại u ám như mưa chiều, hoặc bất chợt mờ đục như sương phủ giữa trưa. Mọi thứ liên tục biến đổi một cách hỗn loạn mà ta không thể kiểm soát được. Khi ta vẫn tin rằng tất cả những điều đó chính là mình, và thực tế sẽ diễn ra đúng là như vậy, thì đau khổ gần như là điều không thể tránh khỏi.

Vậy có phải giải pháp là tìm cách ngăn chặn suy nghĩ?

Hoàn toàn không.

Việc cố gắng dập tắt suy nghĩ cũng giống như cố gắng bắt trái tim ngừng đập hay buộc phổi thôi hô hấp. Suy nghĩ không phải là một sai lầm của tâm trí; nó chính là chức năng của bộ não. Chừng nào não còn hoạt động, suy nghĩ vẫn sẽ tiếp tục xuất hiện. Càng cố cưỡng ép tâm trí phải im lặng, ta thường càng tạo ra thêm xung đột. Bởi khi ấy, bộ não lại tiếp tục sinh ra những suy nghĩ mới về việc phải loại bỏ suy nghĩ cũ. Cuộc chiến cứ thế kéo dài không có hồi kết.

Vấn đề chưa bao giờ nằm ở sự tồn tại của suy nghĩ, mà nằm ở việc ta luôn tự đồng nhất mình với suy nghĩ và tin rằng chúng là sự thật. Chính vì điều này, nên dù tất cả chúng ta cùng hiện diện chỉ trong một thực tại duy nhất, nhưng dường như mỗi người lại đang sống trong một thế giới riêng biệt của chính mình, đó là những thế giới khác nhau được hình thành từ các suy nghĩ và cảm xúc trong đầu, và ai cũng tin rằng chúng là thực tại đích thực.

Để thoát khỏi sự phiền hà của những dòng suy tư miên man, vô nghĩa hay những cảm xúc vô định, ta không thể bắt chúng dừng lại. Điều duy nhất ta có thể làm là nhận ra rằng chúng chỉ là những sản phẩm tự nhiên của bộ não. Chúng không phải là ta, và càng không phải là những gì thực tế sẽ xảy ra.

Như khi trong đầu xuất hiện suy nghĩ rằng ai đó đang nghĩ xấu về mình, điều cần nhận ra là đó chỉ là một hình ảnh được bộ não tạo ra bên trong ta. Thực tế người ấy có thật sự nghĩ như vậy hay không thì hoàn toàn chưa chắc. Phần lớn những câu chuyện mà tâm trí dựng lên thường chỉ phản ánh cách diễn giải của chính ta về sự việc, chứ không phải là tự thân sự việc. Nhưng nếu không nhận ra điều đó, ta sẽ lập tức bị cuốn vào suy nghĩ ấy. Ta lo lắng, phiền muộn, tổn thương vì một câu chuyện được tạo ra trong tâm trí, như thể nó đã là một sự thật hiển nhiên.

Vì thế, mục tiêu không phải là ngăn chặn suy nghĩ, buộc tâm trí phải im lặng, mà là học cách tách biệt nhận thức khỏi những sản phẩm của não bộ. Không cần chống lại chúng, không cần phán xét chúng, cũng không cần cố gắng thay đổi chúng. Chỉ đơn giản là không để nhận thức bị hút hết vào chúng và xem chúng là chính mình.

Tập luyện quan sát một suy nghĩ giống như đặt tay lên ngực và cảm nhận nhịp tim. Nhịp tim vẫn đập, nhưng ta biết mình không phải là nhịp tim ấy. Suy nghĩ cũng vậy. Nó xuất hiện, vận hành theo cách riêng của nó, nhưng điều đó không có nghĩa nó chính là ta và là thực tại đang diễn ra.

Nói thì có vẻ đơn giản, nhưng thực hành lại không hề dễ dàng. Để có thể quan sát một cách tách biệt các suy nghĩ phát sinh trong đầu mà không bị đồng nhất với chúng, cần một độ sáng tỏ và chú tâm rất lớn. Bởi thói quen đồng nhất bản thân với suy nghĩ và cảm xúc đã tồn tại trong ta từ rất lâu. Nó ăn sâu đến mức gần như trở thành phản xạ. Không thể chỉ trong một khoảnh khắc mà nhận thức có thể lập tức hoàn toàn tách khỏi những dòng vận hành ấy.

Điều này đòi hỏi một quá trình rèn luyện với độ chú tâm rất cao trong thời gian dài, một cách liên tục. Có một thực tế là khi ta có sự chú tâm cao độ để quan sát thì những suy nghĩ miên man sẽ giảm đi rất đáng kể, khoảng trống giữa các ý nghĩ trở nên dài hơn rất nhiều. Và đây cũng là hướng thực hành chủ đạo của mọi con đường hướng đến sự bình an nội tâm: học cách sống mà không bị cuốn trôi bởi những gì đang diễn ra trong tâm trí.

Sẽ có không chỉ một vài lần, mà có thể là hàng ngàn lần, ta lại quên mất và chìm vào những dòng suy tư bất tận. Nhưng cũng chính lúc đó, ta lại có cơ hội để nhận ra và quay về. Bao nhiêu lần bị cuốn đi thì bấy nhiêu lần học cách nhận ra và quay về. Đó là một quá trình không thể tránh khỏi đối với bất kỳ ai muốn sống tự do hơn, rộng mở hơn và bớt bị giới hạn bởi những biến động bên trong mình.

Nhận thức có thể ví như bầu trời, còn những suy nghĩ và cảm xúc như những đám mây. Bầu trời không thể không có mây. Mây là điều tự nhiên. Cũng như bộ não không thể không tạo ra suy nghĩ và cảm xúc. Chúng là một phần tất yếu của đời sống và thực sự ta rất cần khả năng đó để có thể hoạt động như một con người.

Nhưng vấn đề phát sinh khi bầu trời quên mất sự bao la của mình và tự đồng nhất với một đám mây vừa xuất hiện. Ngay khoảnh khắc ấy, sự rộng mở biến mất. Bầu trời bị thu hẹp thành chính đám mây đó, tin rằng đám mây đó chính là mình và là thực tại đang diễn ra. Nếu đám mây u ám, mọi thứ trở nên u ám. Nếu đám mây giông bão, cả thế giới dường như chỉ còn giông bão. Khi ấy bầu trời không còn tự do nữa. Chỉ còn những giới hạn được tạo nên bởi tính chất của những đám mây đang đi ngang qua.

Việc thực tập chính là học cách đưa nhận thức trở lại với trạng thái độc lập và rộng mở của bầu trời. Để khi mây xuất hiện, ta vẫn nhận ra đó chỉ là mây. Nó có mặt trong bầu trời nhưng không phải là toàn bộ bầu trời. Nó được chứa đựng bởi bầu trời nhưng không thể định nghĩa bầu trời. Dần dần, những đám mây vẫn đến rồi đi, nhưng chúng không còn gây ra quá nhiều xáo động, không còn khả năng che lấp toàn bộ bầu trời như trước.

Tự do nội tâm không phải là một trạng thái không có suy tư và cảm xúc, mà là khả năng vẫn giữ vững được sự nhận biết một cách thoáng rộng trong tâm ngay cả khi suy tư và cảm xúc đang hiện diện, với sự sáng tỏ rằng chúng chỉ là những hiện tượng thoáng qua, không phải ta và cũng không là những gì thuộc về thực tại đích thực.

                                                                                                                                                                                                                         VIỆT